Nieuws

Op donderdag 18 juni kwamen ruim 135 professionals uit de brede schuldenketen samen in het Munthuys in Utrecht voor het Jaarcongres Schuldenketen 2026. Schuldhulpverleners, bewindvoerders, incassoprofessionals, beleidsmakers, onderzoekers en schuldeisers troffen elkaar voor een dag die volledig in het teken stond van de vraag: hoe maken we de stap van goede intenties naar concrete impact voor mensen met schulden?

Het Munthuys was het decor voor een dag waarin niet alleen kennis werd gedeeld, maar vooral het gesprek werd gevoerd. In de zaal kwamen verschillende werelden samen: beleid, uitvoering, onderzoek en praktijk. Deelnemers zochten elkaar op, deelden dilemma’s en gingen het gesprek aan over wat er nodig is om mensen met schulden beter te ondersteunen.

Nadja Jungmann: Gedragskenmerken als sleutel in het schuldendebat

De eerste keynote van de dag kwam van Nadja Jungmann, lector Schulden en Incasso aan de Hogeschool Utrecht en bijzonder hoogleraar Schuldenproblematiek aan de Universiteit van Amsterdam. Zij deelde inzichten uit haar recente oratie en legde de zaal de vraag voor: kijken we eigenlijk wel naar alle factoren die een rol spelen bij het ontstaan van schulden?

Volgens Jungmann is het beeld dat schulden iedereen kunnen overkomen niet onjuist, maar wel onvolledig. Uit onderzoek in verschillende Europese landen blijkt dat ook gedragskenmerken invloed hebben op de kans op betalingsproblemen. Zo hebben mensen met bepaalde persoonlijkheidskenmerken, zoals lagere consciëntieusheid en hogere emotionele instabiliteit, een grotere kans op het ontwikkelen van betalingsachterstanden. Deze kenmerken blijken schulden tot vijf jaar later te kunnen voorspellen, ook wanneer rekening wordt gehouden met factoren zoals inkomen en opleiding. Juist dit gegeven maakt de huidige aanpak volgens Jungmann onvolledig: wie vrijwillige coaching of begeleiding aanbiedt, bereikt vooral de mensen die al relatief vaardig zijn. De groep met de grootste kwetsbaarheid, mensen met een sterkere korte-termijnfocus of lage zelfcontrole, slaat dat aanbod vaker af, of haakt eerder af. Daarmee doen we precies de mensen tekort die de ondersteuning het hardst nodig hebben.

Daarbij stelde Jungmann direct een belangrijk punt vast: gedragskenmerken zeggen niets over iemands waarde of verantwoordelijkheid. Wel kunnen ze helpen om eerder te herkennen welke ondersteuning iemand nodig heeft. Haar model laat zien dat financiële druk, onverwachte gebeurtenissen en iemands financiële weerbaarheid samen bepalen of een situatie beheersbaar blijft of verder escaleert. Juist die weerbaarheid verdient volgens haar meer aandacht binnen de schuldenketen.

Daarnaast benoemde Jungmann dat meer hulpaanbod niet automatisch betekent dat meer mensen worden bereikt of geholpen. De cijfers die zij presenteerde laten zien dat het aantal problematische schulden stijgt, terwijl het aantal schuldhulpaanvragen en -regelingen al langere tijd relatief stabiel blijft. Ook bij coaching en begeleiding is volgens haar nog niet voldoende bewijs dat dit voor iedereen effectief is. De praktijk loopt op sommige punten vooruit op wat wetenschappelijk is aangetoond.

Haar boodschap aan de zaal was helder: een effectieve aanpak van schulden vraagt niet alleen om oplossingen binnen de keten, maar ook om beter inzicht in de omstandigheden en factoren die bepalen waarom financiële problemen ontstaan en blijven bestaan.

Erik Pool: Werken op de grens van loyaliteit en integriteit

Na Jungmann nam Erik Pool, schrijver, filosoof, podcastmaker en voormalig programmadirecteur Dialoog & Ethiek bij het ministerie van BZK het woord. Pool stelde het publiek een fundamentele vraag: wat doe je als de context waarin je werkt je professionele integriteit onder druk zet? Ambtenaren en breder: professionals in uitvoerende ketens, lopen dagelijks tegen grenzen aan. Niet alleen juridische of beleidsmatige grenzen, maar morele. Waar ligt de grens van loyaliteit? Wanneer is tegenspraak niet alleen toegestaan, maar geboden?

Zijn boodschap was tegelijk nuchter en urgent: goede bedoelingen zijn niet genoeg. Wat nodig is, zijn gestructureerde gesprekken over de dilemma’s die het werk met zich meebrengt: geen praatsessies, maar een lerende praktijk. Alleen zo kunnen organisaties en ketens moreel sterker worden. En dat is, zeker in een keten die dagelijks ingrijpt in het leven van mensen met schulden, geen luxe. Om dat gevoel te laten landen, zette Pool de zaal zelf aan het werk: met een korte oefening liet hij deelnemers persoonlijk ervaren hoe het is om in een moreel dilemma te staan.

Queen Blackburn en Bart van Gerven: De deurwaarder als brug naar hulp

Aansluitend presenteerden Queen Blackburn, Hoofd team vroegsignalering gemeente Den Haag en Bart van Gerven, Senior Projectmanager KBvG,  de resultaten van de pilot Ketenverwijzing. Een pilot waaraan Syncasso meewerkte en waarvan de uitkomsten direct aansloten bij de vragen die in de zaal leefden. Centrale vraag in het onderzoek: kan een persoonlijk gesprek aan de deur door de gerechtsdeurwaarder helpen om mensen met problematische schulden eerder in beeld te krijgen? De resultaten van 459 onderzochte huisbezoeken door zeven deurwaarderskantoren in zes gemeenten laten een voorzichtig positief beeld zien, met duidelijke aandachtspunten voor de praktijk.

Van de 459 huisbezoeken waarbij de voordeur werd geopend, leek in 190 gevallen schuldhulp zinvol. Van hen wilde 47% (90 personen) daadwerkelijk worden doorverwezen. 47 mensen daarvan kwamen op gesprek bij de gemeente. Dat is één op de vier mensen van wie werd ingeschat dat hulp nodig was. Alhoewel dat misschien een bescheiden aantal lijkt, leverde de pilot een belangrijk inzicht op: Bijna de helft van deze groep was namelijk nog niet bekend bij schuldhulpverlening. Daarmee blijkt de gerechtsdeurwaarder een waardevolle schakel in het bereiken van mensen die anders buiten beeld blijven.

Waarom haakt een deel toch af? Twee derde van de groep die niet wilde worden doorverwezen gaf aan de situatie zelf te willen oplossen. Schaamte, wantrouwen richting de overheid en een negatief beeld van schuldhulpverlening speelden ook een rol. Herkenbare drempels voor iedereen die zich bezighoudt met het bereiken van mensen met schulden.

De conclusie was helder: warm doorverwijzen werkt en sluit aan bij de rol die de gerechtsdeurwaarder steeds meer inneemt. Voor structurele inbedding zijn nog wel vervolgstappen nodig, zoals betere terugkoppeling vanuit gemeenten, een passende vergoeding en meer uniformiteit in de werkwijze.

Jona van Loenen: Voorkomen in plaats van herstellen

Tijdens het Jaarcongres Schuldenketen nam schrijver, finfluencer, econoom en ondernemer Jona van Loenen het publiek mee in een scherpe en energieke sessie over schulden, preventie en de menselijke maat. Met humor, scherpe observaties en herkenbare voorbeelden liet hij zien hoe belangrijk het is om verder te kijken dan alleen cijfers en regelingen.

Van Loenen trok de vergelijking van de schuldenketen naar de grote stadsbrand van Chicago in 1871. Volgens Van Loenen zijn we in Nederland vaak goed in het blussen van problemen zodra ze ontstaan, maar stellen we nog te weinig de vraag: hoe voorkomen we dat de brand überhaupt uitbreekt? Hoe richten we onze systemen zo in dat mensen eerder worden geholpen, voordat problemen groter worden?

Met concrete voorbeelden liet Van Loenen zien dat schulden zelden alleen over geld gaan. Ze raken gezondheid, gezinnen en de samenleving als geheel. Zijn boodschap bleef hangen: een effectieve schuldenaanpak begint niet bij het oplossen van de gevolgen, maar bij het eerder herkennen en voorkomen van problemen.

Nikki van Alem en Leendert Klokkenburg: Ontwikkelingen in de civiele invorderingsketen

Nikki van Alem en Leendert Klokkenburg namen het publiek mee in de laatste ontwikkelingen rondom de aanpak van civiele invordering en schulden. Zij lichtten toe hoe het kabinet werkt aan een effectievere en meer mensgerichte schuldenaanpak, met als uitgangspunt dat schulden moeten kunnen worden geïnd, maar dat onnodige escalatie en oplopende kosten zoveel mogelijk moeten worden voorkomen.

Centraal in hun presentatie stonden twee nieuwe beleidsontwikkelingen die voortkomen uit het Interdepartementaal Beleidsonderzoek – Problematische Schulden. De eerste is het collectief afbetalingsplan. Een maatregel waarmee mensen met meerdere schulden via één gecoördineerde betalingsregeling hun schulden kunnen aflossen.

Syncasso en Purpose werkten daar eerder al een prototype voor een mogelijke invulling van uit, met de deurwaarder als mogelijke uitvoerder. Een collectief afbetalingsplan biedt debiteurklanten meer overzicht, voorkomt onrealistische betalingsafspraken en stimuleert schuldeisers om gezamenlijk naar een oplossing te zoeken.

Daarnaast gingen zij in op de voorgenomen zorgplicht voor gerechtsdeurwaarders. Gerechtsdeurwaarders krijgen hierbij een nadrukkelijkere rol in het signaleren van problematische schuldsituaties en het zoeken naar passende oplossingen. Ook wordt gewerkt aan een zogenoemde sociale ministerieplicht, waardoor deurwaarders in uitzonderlijke situaties kunnen afzien van verdere kostenverhogende invorderingsmaatregelen als deze geen toegevoegde waarde meer hebben.

Tijdens de aansluitende discussie werd uitgebreid stilgestaan bij de praktische uitwerking van beide maatregelen, waaronder de positie van schuldeisers, de bescherming van het bestaansminimum en de vraag hoe mensen met schulden beter ondersteund kunnen worden voordat hun situatie problematisch wordt.

Fishbowl-discussie: met elkaar in gesprek over de schuldenketen

Het congres werd afgesloten met een interactieve fishbowl-discussie met Peter van Dorst, Michaël Brouwer, Jamal Oulel en Ellen Hennekens. Vanuit de centrale kring gingen zij met elkaar én met de zaal in gesprek over de uitdagingen waar de sector voor staat. Dat zorgde al snel voor een open en levendige discussie, waarin deelnemers hun ervaringen, vragen en ideeën deelden. Juist de directe uitwisseling tussen de kring en de zaal maakte dit onderdeel waardevol.

De discussie maakte opnieuw duidelijk hoeveel kennis en betrokkenheid er binnen de schuldenketen aanwezig is. Daarmee was de fishbowl een passende afsluiting van een congresdag vol nieuwe inzichten en verbinding.