Nieuws

Door Pieter Bas Vermeulen, gerechtsdeurwaarder en Social Impact Manager bij Syncasso

De afgelopen weken heb ik een aantal routes gereden… Als gerechtsdeurwaarder kom ik bij mensen aan de deur wanneer openstaande schulden ondanks eerdere contactmomenten nog niet zijn opgelost. Meestal is er dan al een langer traject aan voorafgegaan met herinneringen, gesprekken en pogingen tot een betalingsregeling. Het bezoek aan de deur is daar een onderdeel van.

Soms rijd ik dan door een wijk en herken ik de adressen. Niet omdat ik er vaak kom, maar omdat bepaalde voordeuren zich in mijn geheugen hebben genesteld. Een trapportiek waar ik een gesprek voerde over openstaande rekeningen, betalingsregelingen en mogelijke hulp. En nu sta ik er jaren later opnieuw.

Dat moment van herkenning raakt me altijd. Omdat het laat zien hoe hardnekkig schuldenproblematiek kan zijn. Ondanks alle inspanningen die we leveren, van vroegsignalering tot sociale incasso en intensieve samenwerking met ketenpartners, zie ik dat de stap naar hulp niet altijd gezet wordt. Of dat die stap wel is gezet, maar niet vastgehouden.

Niet onwil, maar overbelasting

Het is te makkelijk om dit te interpreteren als onwil. Een brief blijft dicht. Een afspraak wordt niet nagekomen. Een regeling niet afgerond. Maar wat ik aan de deur zie, past niet altijd in een eenvoudig frame. Ik zie angst en schaamte. Ik zie mensen die afspraken missen omdat hun mentale ruimte wordt opgeslokt door stress en overleven. En ik zie mensen die wél willen meewerken, maar vastlopen in een systeem dat meer vraagt dan ze op dat moment kunnen organiseren.

Wat de gedragswetenschap ons leert

In het werk binnen de schuldenproblematiek en gedragswetenschap, onder meer van onderzoekers zoals Nadja Jungmann, wordt steeds duidelijker dat schulden niet alleen een financieel of administratief vraagstuk zijn. Ze zijn ook gedragsmatig, psychologisch en contextueel. Niet iedereen met betalingsproblemen komt in problematische schulden terecht. En niet iedereen met problematische schulden volgt hetzelfde patroon. Dat maakt het complexer — maar ook belangrijker om verder te kijken dan procedures alleen.

Wat ik aan de deur zie gebeuren

Als ik terugkom op adressen waar ik eerder ben geweest, zie ik hoe mensen vast zijn gelopen in patronen die ze zelf niet kunnen doorbreken.

• Vermijding omdat het te veel is
• Uitstel omdat overzicht ontbreekt
• Afhaken omdat het traject te zwaar voelt

De vraag is dan niet alleen of mensen geholpen wíllen worden, maar ook of ze op dat moment in staat zijn om hulp vast te houden.

Wat dit laat zien in onze praktijk

Processen, vroegsignalering en sociale incasso spelen allemaal een rol in hoe schulden breed worden aangepakt. Tegelijkertijd zie je aan de deur dat het resultaat daarvan per situatie verschilt. Niet iedereen reageert hetzelfde op contactmomenten of aangeboden regelingen en hulp. In sommige gevallen is er sprake van langdurige problematiek waarin eerdere stappen geen blijvend effect hebben gehad.

Dat maakt zichtbaar dat resultaat niet per se afhangt van procedures en afspraken, maar ook in de manier waarop mensen in de praktijk met hun situatie omgaan. Hoe helpen we deze mensen op de lange termijn echt en… willen ze wel geholpen worden?

Terug naar de voordeur

Elke keer dat ik een bekend adres zie, word ik eraan herinnerd dat betaalachterstanden niet alleen gaan over cijfers, maar over levens. Over overwegingen, angsten, copingmechanismen en  overlevingsstrategieën.

De vraag die voor mij blijft hangen is: welke nieuwe inzichten kunnen ons helpen om dezelfde deuren in de toekomst minder vaak opnieuw te hoeven bezoeken? Op het aankomende Jaarcongres Schuldenketen in Utrecht gaat prof. dr. Nadja Jungmann hier verder op in, met aandacht voor de grenzen aan het effect van begeleiding en de rol van onderliggende factoren in schuldenproblematiek.